{"id":"4.18","title":"चतुर्थ स्कन्ध · अध्याय 18","part":"चतुर्थ स्कन्ध","heading":"अथाष्टादशोऽध्यायः","topics":["पृथ्वी-दोहन"],"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/","edition":"Srimad-Bhagavatam Mahapurana, Gita Press Gorakhpur (codes 26, 27), corrected to Gita Press's own typeset pages","publisher":"गीताप्रेस, गोरखपुर","notice":"गीताप्रेस, गोरखपुरका प्रकाशन (दो खण्ड, कोड 26 और 27), गीताप्रेसके अपने मुद्रित पृष्ठोंसे अक्षरशः शुद्ध किया हुआ। प्रत्येक शुद्धि प्रमाणसहित शुद्धि-पत्रमें।","cite":"श्रीमद्भागवत महापुराण 4.18.<श्लोक> · गीताप्रेस, गोरखपुर · https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/#shloka-<श्लोक>","printed":{"volume":1,"pages":[493,496]},"verses":[{"id":"4.18.1","number":1,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/1/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम्।","पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना॥ १"],"iast":["itthaṃ pṛthumabhiṣṭūya ruṣā prasphuritādharam|","punarāhāvanirbhītā saṃstabhyātmānamātmanā|| 1"],"meaning":"श्रीमैत्रेयजी कहते हैं—विदुरजी! इस समय महाराज पृथुके होठ क्रोधसे काँप रहे थे। उनकी इस प्रकार स्तुति कर पृथ्वीने अपने हृदयको विचारपूर्वक समाहित किया और डरते-डरते उनसे कहा॥ १॥"},{"id":"4.18.2","number":2,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/2/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["संनियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे।","सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः॥ २"],"iast":["saṃniyacchābhibho manyuṃ nibodha śrāvitaṃ ca me|","sarvataḥ sāramādatte yathā madhukaro budhaḥ|| 2"],"meaning":"‘प्रभो! आप अपना क्रोध शान्त कीजिये और मैं जो प्रार्थना करती हूँ, उसे ध्यान देकर सुनिये। बुद्धिमान् पुरुष भ्रमरके समान सभी जगहसे सार ग्रहण कर लेते हैं॥ २॥"},{"id":"4.18.3","number":3,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/3/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।","दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्‍च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये॥ ३"],"iast":["asmim̐lloke'thavāmuṣminmunibhistattvadarśibhiḥ|","dṛṣṭā yogāḥ prayuktāśca puṃsāṃ śreyaḥprasiddhaye|| 3"],"meaning":"तत्त्वदर्शी मुनियोंने इस लोक और परलोकमें मनुष्योंका कल्याण करनेके लिये कृषि, अग्‍निहोत्र आदि बहुत-से उपाय निकाले और काममें लिये हैं॥ ३॥"},{"id":"4.18.4","number":4,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/4/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["तानातिष्ठति यः सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान्।","अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा॥ ४"],"iast":["tānātiṣṭhati yaḥ samyagupāyān pūrvadarśitān|","avaraḥ śraddhayopeta upeyān vindate'ñjasā|| 4"],"meaning":"उन प्राचीन ऋषियोंके बताये हुए उपायोंका इस समय भी जो पुरुष श्रद्धापूर्वक भलीभाँति आचरण करता है, वह सुगमतासे अभीष्ट फल प्राप्त कर लेता है॥ ४॥"},{"id":"4.18.5","number":5,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/5/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["ताननादृत्य यो विद्वानर्थानारभते स्वयम्।","तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्‍च पुनः पुनः॥ ५"],"iast":["tānanādṛtya yo vidvānarthānārabhate svayam|","tasya vyabhicarantyarthā ārabdhāśca punaḥ punaḥ|| 5"],"meaning":"परन्तु जो अज्ञानी पुरुष उनका अनादर करके अपने मनःकल्पित उपायोंका आश्रय लेता है, उसके सभी उपाय और प्रयत्न बार-बार निष्फल होते रहते हैं॥ ५॥"},{"id":"4.18.6","number":6,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/6/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते।","भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतैः॥ ६"],"iast":["purā sṛṣṭā hyoṣadhayo brahmaṇā yā viśāmpate|","bhujyamānā mayā dṛṣṭā asadbhiradhṛtavrataiḥ|| 6"],"meaning":"राजन्! पूर्वकालमें ब्रह्माजीने जिन धान्य आदिको उत्पन्‍न किया था, मैंने देखा कि यम-नियमादि व्रतोंका पालन न करनेवाले दुराचारीलोग ही उन्हें खाये जा रहे हैं॥ ६॥"},{"id":"4.18.7","number":7,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/7/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकैः।","चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधीः॥ ७"],"iast":["apālitānādṛtā ca bhavadbhirlokapālakaiḥ|","corībhūte'tha loke'haṃ yajñārthe'grasamoṣadhīḥ|| 7"],"meaning":"लोकरक्षक! आप राजालोगोंने मेरा पालन और आदर करना छोड़ दिया; इसलिये सब लोग चोरोंके समान हो गये हैं। इसीसे यज्ञके लिये ओषधियोंको मैंने अपनेमें छिपा लिया॥ ७॥"},{"id":"4.18.8","number":8,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/8/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा।","तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति॥ ८"],"iast":["nūnaṃ tā vīrudhaḥ kṣīṇā mayi kālena bhūyasā|","tatra yogena dṛṣṭena bhavānādātumarhati|| 8"],"meaning":"अब अधिक समय हो जानेसे अवश्य ही वे धान्य मेरे उदरमें जीर्ण हो गये हैं; आप उन्हें पूर्वाचार्योंके बतलाये हुए उपायसे निकाल लीजिये॥ ८॥"},{"id":"4.18.9","number":9,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/9/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव।","धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामाननुरूपं च दोहनम्॥ ९"],"iast":["vatsaṃ kalpaya me vīra yenāhaṃ vatsalā tava|","dhokṣye kṣīramayān kāmānanurūpaṃ ca dohanam|| 9"],"meaning":"लोकपालक वीर! यदि आपको समस्त प्राणियोंके अभीष्ट एवं बलकी वृद्धि करनेवाले अन्‍नकी आवश्यकता है तो आप मेरे योग्य बछड़ा, दोहनपात्र और दुहनेवालेकी व्यवस्था कीजिये; मैं उस बछड़ेके स्नेहसे पिन्हाकर दूधके रूपमें आपको सभी अभीष्ट वस्तुएँ दे दूँगी॥ ९-१०॥","meaning_covers":[9,10]},{"id":"4.18.10","number":10,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/10/","page":493,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन।","अन्‍नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि॥ १०"],"iast":["dogdhāraṃ ca mahābāho bhūtānāṃ bhūtabhāvana|","annamīpsitamūrjasvadbhagavān vāñchate yadi|| 10"],"meaning":"लोकपालक वीर! यदि आपको समस्त प्राणियोंके अभीष्ट एवं बलकी वृद्धि करनेवाले अन्‍नकी आवश्यकता है तो आप मेरे योग्य बछड़ा, दोहनपात्र और दुहनेवालेकी व्यवस्था कीजिये; मैं उस बछड़ेके स्नेहसे पिन्हाकर दूधके रूपमें आपको सभी अभीष्ट वस्तुएँ दे दूँगी॥ ९-१०॥","meaning_covers":[9,10]},{"id":"4.18.11","number":11,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/11/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पयः।","अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो॥ ११"],"iast":["samāṃ ca kuru māṃ rājandevavṛṣṭaṃ yathā payaḥ|","apartāvapi bhadraṃ te upāvarteta me vibho|| 11"],"meaning":"राजन्! एक बात और है; आपको मुझे समतल करना होगा, जिससे कि वर्षा-ऋतु बीत जानेपर भी मेरे ऊपर इन्द्रका बरसाया हुआ जल सर्वत्र बना रहे—मेरे भीतरकी आर्द्रता सूखने न पावे। यह आपके लिये बहुत मंगलकारक होगा’॥ ११॥"},{"id":"4.18.12","number":12,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/12/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः।","वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधीः॥ १२"],"iast":["iti priyaṃ hitaṃ vākyaṃ bhuva ādāya bhūpatiḥ|","vatsaṃ kṛtvā manuṃ pāṇāvaduhatsakalauṣadhīḥ|| 12"],"meaning":"पृथ्वीके कहे हुए ये प्रिय और हितकारी वचन स्वीकार कर महाराज पृथुने स्वायम्भुव मनुको बछड़ा बना अपने हाथमें ही समस्त धान्योंको दुह लिया॥ १२॥"},{"id":"4.18.13","number":13,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/13/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["तथा परे च सर्वत्र सारमाददते बुधाः।","ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथुभाविताम्॥ १३"],"iast":["tathā pare ca sarvatra sāramādadate budhāḥ|","tato'nye ca yathākāmaṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām|| 13"],"meaning":"पृथुके समान अन्य विज्ञजन भी सब जगहसे सार ग्रहण कर लेते हैं, अतः उन्होंने भी पृथुजीके द्वारा वशमें की हुई वसुन्धरासे अपनी-अपनी अभीष्ट वस्तुएँ दुह लीं॥ १३॥"},{"id":"4.18.14","number":14,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/14/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम।","वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि॥ १४"],"iast":["ṛṣayo duduhurdevīmindriyeṣvatha sattama|","vatsaṃ bṛhaspatiṃ kṛtvā payaśchandomayaṃ śuci|| 14"],"meaning":"ऋषियोंने बृहस्पतिजीको बछड़ा बनाकर इन्द्रिय (वाणी, मन और श्रोत्र) रूप पात्रमें पृथ्वीदेवीसे वेदरूप पवित्र दूध दुहा॥ १४॥"},{"id":"4.18.15","number":15,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/15/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन्।","हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः॥ १५"],"iast":["kṛtvā vatsaṃ suragaṇā indraṃ somamadūduhan|","hiraṇmayena pātreṇa vīryamojo balaṃ payaḥ|| 15"],"meaning":"देवताओंने इन्द्रको बछड़ेके रूपमें कल्पना कर सुवर्णमय पात्रमें अमृत, वीर्य (मनोबल), ओज (इन्द्रियबल) और शारीरिक बलरूप दूध दुहा॥ १५॥"},{"id":"4.18.16","number":16,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/16/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["दैतेया दानवा वत्सं प्रह्रादमसुरर्षभम्।","विधायादूदुहन् क्षीरमयःपात्रे सुरासवम्॥ १६"],"iast":["daiteyā dānavā vatsaṃ prahrādamasurarṣabham|","vidhāyādūduhan kṣīramayaḥpātre surāsavam|| 16"],"meaning":"दैत्य और दानवोंने असुरश्रेष्ठ प्रह्लादजीको वत्स बनाकर लोहेके पात्रमें मदिरा और आसव (ताड़ी आदि) रूप दूध दुहा॥ १६॥"},{"id":"4.18.17","number":17,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/17/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः।","वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम्॥ १७"],"iast":["gandharvāpsaraso'dhukṣan pātre padmamaye payaḥ|","vatsaṃ viśvāvasuṃ kṛtvā gāndharvaṃ madhu saubhagam|| 17"],"meaning":"गन्धर्व और अप्सराओंने विश्वावसुको बछड़ा बनाकर कमलरूप पात्रमें संगीतमाधुर्य और सौन्दर्यरूप दूध दुहा॥ १७॥"},{"id":"4.18.18","number":18,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/18/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत।","आमपात्रे महाभागाः श्रद्धया श्राद्धदेवताः॥ १८"],"iast":["vatsena pitaro'ryamṇā kavyaṃ kṣīramadhukṣata|","āmapātre mahābhāgāḥ śraddhayā śrāddhadevatāḥ|| 18"],"meaning":"श्राद्धके अधिष्ठाता महाभाग पितृगणने अर्यमा नामके पित्रीश्‍वरको वत्स बनाया तथा मिट्टीके कच्चे पात्रमें श्रद्धापूर्वक कव्य (पितरोंको अर्पित किया जानेवाला अन्‍न) रूप दूध दुहा॥ १८॥"},{"id":"4.18.19","number":19,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/19/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम्।","सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः॥ १९"],"iast":["prakalpya vatsaṃ kapilaṃ siddhāḥ saṅkalpanāmayīm|","siddhiṃ nabhasi vidyāṃ ca ye ca vidyādharādayaḥ|| 19"],"meaning":"फिर कपिलदेवजीको बछड़ा बनाकर आकाशरूप पात्रमें सिद्धोंने अणिमादि अष्टसिद्धि तथा विद्याधरोंने आकाशगमन आदि विद्याओंको दुहा॥ १९॥"},{"id":"4.18.20","number":20,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/20/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम्।","मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम्॥ २०"],"iast":["anye ca māyino māyāmantardhānādbhutātmanām|","mayaṃ prakalpya vatsaṃ te duduhurdhāraṇāmayīm|| 20"],"meaning":"किम्पुरुषादि अन्य मायावियोंने मयदानवको बछड़ा बनाया तथा अन्तर्धान होना, विचित्र रूप धारण कर लेना आदि संकल्पमयी मायाओंको दुग्धरूपसे दुहा॥ २०॥"},{"id":"4.18.21","number":21,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/21/","page":494,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः।","भूतेशवत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम्॥ २१"],"iast":["yakṣarakṣāṃsi bhūtāni piśācāḥ piśitāśanāḥ|","bhūteśavatsā duduhuḥ kapāle kṣatajāsavam|| 21"],"meaning":"इसी प्रकार यक्ष-राक्षस तथा भूत-पिशाचादि मांसाहारियोंने भूतनाथ रुद्रको बछड़ा बनाकर कपालरूप पात्रमें रुधिरासवरूप दूध दुहा॥ २१॥"},{"id":"4.18.22","number":22,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/22/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश्‍च तक्षकम्।","विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पयः॥ २२"],"iast":["tathāhayo dandaśūkāḥ sarpā nāgāśca takṣakam|","vidhāya vatsaṃ duduhurbilapātre viṣaṃ payaḥ|| 22"],"meaning":"बिना फनवाले साँप, फनवाले साँप, नाग और बिच्छू आदि विषैले जन्तुओंने तक्षकको बछड़ा बनाकर मुखरूप पात्रमें विषरूप दूध दुहा॥ २२॥"},{"id":"4.18.23","number":23,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/23/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम्।","अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः॥ २३"],"iast":["paśavo yavasaṃ kṣīraṃ vatsaṃ kṛtvā ca govṛṣam|","araṇyapātre cādhukṣanmṛgendreṇa ca daṃṣṭriṇaḥ|| 23"],"meaning":"पशुओंने भगवान् रुद्रके वाहन बैलको वत्स बनाकर वनरूप पात्रमें तृणरूप दूध दुहा। बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले मांसभक्षी जीवोंने सिंहरूप बछड़ेके द्वारा अपने शरीररूप पात्रमें कच्चा मांसरूप दूध दुहा तथा गरुडजीको वत्स बनाकर पक्षियोंने कीट-पतंगादि चर और फलादि अचर पदार्थोंको दुग्धरूपसे दुहा॥ २३-२४॥","meaning_covers":[23,24]},{"id":"4.18.24","number":24,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/24/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे।","सुपर्णवत्सा विहगाश्‍चरं चाचरमेव च॥ २४"],"iast":["kravyādāḥ prāṇinaḥ kravyaṃ duduhuḥ sve kalevare|","suparṇavatsā vihagāścaraṃ cācarameva ca|| 24"],"meaning":"पशुओंने भगवान् रुद्रके वाहन बैलको वत्स बनाकर वनरूप पात्रमें तृणरूप दूध दुहा। बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले मांसभक्षी जीवोंने सिंहरूप बछड़ेके द्वारा अपने शरीररूप पात्रमें कच्चा मांसरूप दूध दुहा तथा गरुडजीको वत्स बनाकर पक्षियोंने कीट-पतंगादि चर और फलादि अचर पदार्थोंको दुग्धरूपसे दुहा॥ २३-२४॥","meaning_covers":[23,24]},{"id":"4.18.25","number":25,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/25/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["वटवत्सा वनस्पतयः पृथग्रसमयं पयः।","गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु॥ २५"],"iast":["vaṭavatsā vanaspatayaḥ pṛthagrasamayaṃ payaḥ|","girayo himavadvatsā nānādhātūn svasānuṣu|| 25"],"meaning":"वृक्षोंने वटको वत्स बनाकर अनेक प्रकारका रसरूप दूध दुहा और पर्वतोंने हिमालयरूप बछड़ेके द्वारा अपने शिखररूप पात्रोंमें अनेक प्रकारकी धातुओंको दुहा॥ २५॥"},{"id":"4.18.26","number":26,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/26/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पयः।","सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथुभाविताम्॥ २६"],"iast":["sarve svamukhyavatsena sve sve pātre pṛthak payaḥ|","sarvakāmadughāṃ pṛthvīṃ duduhuḥ pṛthubhāvitām|| 26"],"meaning":"पृथ्वी तो सभी अभीष्ट वस्तुओंको देनेवाली है और इस समय वह पृथुजीके अधीन थी। अतः उससे सभीने अपनी-अपनी जातिके मुखियाको बछड़ा बनाकर अलग-अलग पात्रोंमें भिन्‍न-भिन्‍न प्रकारके पदार्थोंको दूधके रूपमें दुह लिया॥ २६॥"},{"id":"4.18.27","number":27,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/27/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["एवं पृथ्वादयः पृथ्वीमन्‍नादाः स्वन्‍नमात्मनः।","दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह॥ २७"],"iast":["evaṃ pṛthvādayaḥ pṛthvīmannādāḥ svannamātmanaḥ|","dohavatsādibhedena kṣīrabhedaṃ kurūdvaha|| 27"],"meaning":"कुरुश्रेष्ठ विदुरजी! इस प्रकार पृथु आदि सभी अन्‍न-भोजियोंने भिन्‍न-भिन्‍न दोहन-पात्र और वत्सोंके द्वारा अपने-अपने विभिन्‍न अन्‍नरूप दूध पृथ्वीसे दुहे॥ २७॥"},{"id":"4.18.28","number":28,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/28/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["ततो महीपतिः प्रीतः सर्वकामदुघां पृथुः।","दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सलः॥ २८"],"iast":["tato mahīpatiḥ prītaḥ sarvakāmadughāṃ pṛthuḥ|","duhitṛtve cakāremāṃ premṇā duhitṛvatsalaḥ|| 28"],"meaning":"इससे महाराज पृथु ऐसे प्रसन्‍न हुए कि सर्वकामदुहा पृथ्वीके प्रति उनका पुत्रीके समान स्नेह हो गया और उसे उन्होंने अपनी कन्याके रूपमें स्वीकार कर लिया॥ २८॥"},{"id":"4.18.29","number":29,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/29/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट्।","भूमण्डलमिदं वैन्यः प्रायश्‍चक्रे समं विभुः॥ २९"],"iast":["cūrṇayan svadhanuṣkoṭyā girikūṭāni rājarāṭ|","bhūmaṇḍalamidaṃ vainyaḥ prāyaścakre samaṃ vibhuḥ|| 29"],"meaning":"फिर राजाधिराज पृथुने अपने धनुषकी नोकसे पर्वतोंको फोड़कर इस सारे भूमण्डलको प्रायः समतल कर दिया॥ २९॥"},{"id":"4.18.30","number":30,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/30/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["अथास्मिन् भगवान् वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता।","निवासान् कल्पयांचक्रे तत्र तत्र यथार्हतः॥ ३०"],"iast":["athāsmin bhagavān vainyaḥ prajānāṃ vṛttidaḥ pitā|","nivāsān kalpayāṃcakre tatra tatra yathārhataḥ|| 30"],"meaning":"वे पिताके समान अपनी प्रजाके पालन-पोषणकी व्यवस्थामें लगे हुए थे। उन्होंने इस समतल भूमिमें प्रजावर्गके लिये जहाँ-तहाँ यथायोग्य निवासस्थानोंका विभाग किया॥ ३०॥"},{"id":"4.18.31","number":31,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/31/","page":495,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च।","घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान्॥ ३१"],"iast":["grāmān puraḥ pattanāni durgāṇi vividhāni ca|","ghoṣān vrajān saśibirānākarān kheṭakharvaṭān|| 31"],"meaning":"अनेकों गाँव, कस्बे, नगर, दुर्ग, अहीरोंकी बस्ती, पशुओंके रहनेके स्थान, छावनियाँ, खानें, किसानोंके गाँव और पहाड़ोंकी तलहटीके गाँव बसाये॥ ३१॥"},{"id":"4.18.32","number":32,"url":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/4/18/32/","page":496,"speaker":"मैत्रेय उवाच","sanskrit":["प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना।","यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः॥ ३२"],"iast":["prākpṛthoriha naivaiṣā puragrāmādikalpanā|","yathāsukhaṃ vasanti sma tatra tatrākutobhayāḥ|| 32"],"meaning":"महाराज पृथुसे पहले इस पृथ्वीतलपर पुर-ग्रामादिका विभाग नहीं था; सब लोग अपने-अपने सुभीतेके अनुसार बेखटके जहाँ-तहाँ बस जाते थे॥ ३२॥"}],"text":[{"b":12030,"kind":"adhyaya_heading","page":493,"text":"अथाष्टादशोऽध्यायः"},{"b":12031,"kind":"topic_heading","page":493,"text":"पृथ्वी-दोहन"},{"b":12032,"kind":"topic_heading","page":493,"text":"मैत्रेय उवाच"},{"b":12033,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.1"],"text":"इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम्।"},{"b":12034,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.1"],"text":"पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना॥ १"},{"b":12035,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.2"],"text":"संनियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे।"},{"b":12036,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.2"],"text":"सर्वतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः॥ २"},{"b":12037,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.3"],"text":"अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।"},{"b":12038,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.3"],"text":"दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्‍च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये॥ ३"},{"b":12039,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.4"],"text":"तानातिष्ठति यः सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान्।"},{"b":12040,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.4"],"text":"अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा॥ ४"},{"b":12041,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.5"],"text":"ताननादृत्य यो विद्वानर्थानारभते स्वयम्।"},{"b":12042,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.5"],"text":"तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्‍च पुनः पुनः॥ ५"},{"b":12043,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.6"],"text":"पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते।"},{"b":12044,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.6"],"text":"भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिरधृतव्रतैः॥ ६"},{"b":12045,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.7"],"text":"अपालितानादृता च भवद्भिर्लोकपालकैः।"},{"b":12046,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.7"],"text":"चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधीः॥ ७"},{"b":12047,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.8"],"text":"नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा।"},{"b":12048,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.8"],"text":"तत्र योगेन दृष्टेन भवानादातुमर्हति॥ ८"},{"b":12049,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.9"],"text":"वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव।"},{"b":12050,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.9"],"text":"धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामाननुरूपं च दोहनम्॥ ९"},{"b":12051,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.10"],"text":"दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन।"},{"b":12052,"kind":"sanskrit_shloka","page":493,"verses":["4.18.10"],"text":"अन्‍नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि॥ १०"},{"b":12053,"kind":"hindi_commentary","page":493,"explains":["4.18.1","4.18.2","4.18.3","4.18.4","4.18.5","4.18.6","4.18.7","4.18.8","4.18.9","4.18.10"],"text":"श्रीमैत्रेयजी कहते हैं—विदुरजी! इस समय महाराज पृथुके होठ क्रोधसे काँप रहे थे। उनकी इस प्रकार स्तुति कर पृथ्वीने अपने हृदयको विचारपूर्वक समाहित किया और डरते-डरते उनसे कहा॥ १॥ ‘प्रभो! आप अपना क्रोध शान्त कीजिये और मैं जो प्रार्थना करती हूँ, उसे ध्यान देकर सुनिये। बुद्धिमान् पुरुष भ्रमरके समान सभी जगहसे सार ग्रहण कर लेते हैं॥ २॥ तत्त्वदर्शी मुनियोंने इस लोक और परलोकमें मनुष्योंका कल्याण करनेके लिये कृषि, अग्‍निहोत्र आदि बहुत-से उपाय निकाले और काममें लिये हैं॥ ३॥ उन प्राचीन ऋषियोंके बताये हुए उपायोंका इस समय भी जो पुरुष श्रद्धापूर्वक भलीभाँति आचरण करता है, वह सुगमतासे अभीष्ट फल प्राप्त कर लेता है॥ ४॥ परन्तु जो अज्ञानी पुरुष उनका अनादर करके अपने मनःकल्पित उपायोंका आश्रय लेता है, उसके सभी उपाय और प्रयत्न बार-बार निष्फल होते रहते हैं॥ ५॥ राजन्! पूर्वकालमें ब्रह्माजीने जिन धान्य आदिको उत्पन्‍न किया था, मैंने देखा कि यम-नियमादि व्रतोंका पालन न करनेवाले दुराचारीलोग ही उन्हें खाये जा रहे हैं॥ ६॥ लोकरक्षक! आप राजालोगोंने मेरा पालन और आदर करना छोड़ दिया; इसलिये सब लोग चोरोंके समान हो गये हैं। इसीसे यज्ञके लिये ओषधियोंको मैंने अपनेमें छिपा लिया॥ ७॥ अब अधिक समय हो जानेसे अवश्य ही वे धान्य मेरे उदरमें जीर्ण हो गये हैं; आप उन्हें पूर्वाचार्योंके बतलाये हुए उपायसे निकाल लीजिये॥ ८॥ लोकपालक वीर! यदि आपको समस्त प्राणियोंके अभीष्ट एवं बलकी वृद्धि करनेवाले अन्‍नकी आवश्यकता है तो आप मेरे योग्य बछड़ा, दोहनपात्र और दुहनेवालेकी व्यवस्था कीजिये; मैं उस बछड़ेके स्नेहसे पिन्हाकर दूधके रूपमें आपको सभी अभीष्ट वस्तुएँ दे दूँगी॥ ९-१०॥"},{"b":12054,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.11"],"text":"समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पयः।"},{"b":12055,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.11"],"text":"अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो॥ ११"},{"b":12056,"kind":"hindi_commentary","page":494,"explains":["4.18.11"],"text":"राजन्! एक बात और है; आपको मुझे समतल करना होगा, जिससे कि वर्षा-ऋतु बीत जानेपर भी मेरे ऊपर इन्द्रका बरसाया हुआ जल सर्वत्र बना रहे—मेरे भीतरकी आर्द्रता सूखने न पावे। यह आपके लिये बहुत मंगलकारक होगा’॥ ११॥"},{"b":12057,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.12"],"text":"इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः।"},{"b":12058,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.12"],"text":"वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधीः॥ १२"},{"b":12059,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.13"],"text":"तथा परे च सर्वत्र सारमाददते बुधाः।"},{"b":12060,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.13"],"text":"ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथुभाविताम्॥ १३"},{"b":12061,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.14"],"text":"ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम।"},{"b":12062,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.14"],"text":"वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि॥ १४"},{"b":12063,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.15"],"text":"कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन्।"},{"b":12064,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.15"],"text":"हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः॥ १५"},{"b":12065,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.16"],"text":"दैतेया दानवा वत्सं प्रह्रादमसुरर्षभम्।"},{"b":12066,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.16"],"text":"विधायादूदुहन् क्षीरमयःपात्रे सुरासवम्॥ १६"},{"b":12067,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.17"],"text":"गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः।"},{"b":12068,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.17"],"text":"वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम्॥ १७"},{"b":12069,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.18"],"text":"वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत।"},{"b":12070,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.18"],"text":"आमपात्रे महाभागाः श्रद्धया श्राद्धदेवताः॥ १८"},{"b":12071,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.19"],"text":"प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम्।"},{"b":12072,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.19"],"text":"सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः॥ १९"},{"b":12073,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.20"],"text":"अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम्।"},{"b":12074,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.20"],"text":"मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम्॥ २०"},{"b":12075,"kind":"hindi_translation","page":494,"explains":["4.18.12","4.18.13","4.18.14","4.18.15","4.18.16","4.18.17","4.18.18","4.18.19","4.18.20"],"text":"पृथ्वीके कहे हुए ये प्रिय और हितकारी वचन स्वीकार कर महाराज पृथुने स्वायम्भुव मनुको बछड़ा बना अपने हाथमें ही समस्त धान्योंको दुह लिया॥ १२॥ पृथुके समान अन्य विज्ञजन भी सब जगहसे सार ग्रहण कर लेते हैं, अतः उन्होंने भी पृथुजीके द्वारा वशमें की हुई वसुन्धरासे अपनी-अपनी अभीष्ट वस्तुएँ दुह लीं॥ १३॥ ऋषियोंने बृहस्पतिजीको बछड़ा बनाकर इन्द्रिय (वाणी, मन और श्रोत्र) रूप पात्रमें पृथ्वीदेवीसे वेदरूप पवित्र दूध दुहा॥ १४॥ देवताओंने इन्द्रको बछड़ेके रूपमें कल्पना कर सुवर्णमय पात्रमें अमृत, वीर्य (मनोबल), ओज (इन्द्रियबल) और शारीरिक बलरूप दूध दुहा॥ १५॥ दैत्य और दानवोंने असुरश्रेष्ठ प्रह्लादजीको वत्स बनाकर लोहेके पात्रमें मदिरा और आसव (ताड़ी आदि) रूप दूध दुहा॥ १६॥ गन्धर्व और अप्सराओंने विश्वावसुको बछड़ा बनाकर कमलरूप पात्रमें संगीतमाधुर्य और सौन्दर्यरूप दूध दुहा॥ १७॥ श्राद्धके अधिष्ठाता महाभाग पितृगणने अर्यमा नामके पित्रीश्‍वरको वत्स बनाया तथा मिट्टीके कच्चे पात्रमें श्रद्धापूर्वक कव्य (पितरोंको अर्पित किया जानेवाला अन्‍न) रूप दूध दुहा॥ १८॥ फिर कपिलदेवजीको बछड़ा बनाकर आकाशरूप पात्रमें सिद्धोंने अणिमादि अष्टसिद्धि तथा विद्याधरोंने आकाशगमन आदि विद्याओंको दुहा॥ १९॥ किम्पुरुषादि अन्य मायावियोंने मयदानवको बछड़ा बनाया तथा अन्तर्धान होना, विचित्र रूप धारण कर लेना आदि संकल्पमयी मायाओंको दुग्धरूपसे दुहा॥ २०॥"},{"b":12076,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.21"],"text":"यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः।"},{"b":12077,"kind":"sanskrit_shloka","page":494,"verses":["4.18.21"],"text":"भूतेशवत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम्॥ २१"},{"b":12078,"kind":"hindi_translation","page":494,"explains":["4.18.21"],"text":"इसी प्रकार यक्ष-राक्षस तथा भूत-पिशाचादि मांसाहारियोंने भूतनाथ रुद्रको बछड़ा बनाकर कपालरूप पात्रमें रुधिरासवरूप दूध दुहा॥ २१॥"},{"b":12079,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.22"],"text":"तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश्‍च तक्षकम्।"},{"b":12080,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.22"],"text":"विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पयः॥ २२"},{"b":12081,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.23"],"text":"पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम्।"},{"b":12082,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.23"],"text":"अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः॥ २३"},{"b":12083,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.24"],"text":"क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे।"},{"b":12084,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.24"],"text":"सुपर्णवत्सा विहगाश्‍चरं चाचरमेव च॥ २४"},{"b":12085,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.25"],"text":"वटवत्सा वनस्पतयः पृथग्रसमयं पयः।"},{"b":12086,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.25"],"text":"गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु॥ २५"},{"b":12087,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.26"],"text":"सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पयः।"},{"b":12088,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.26"],"text":"सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथुभाविताम्॥ २६"},{"b":12089,"kind":"hindi_translation","page":495,"explains":["4.18.22","4.18.23","4.18.24","4.18.25","4.18.26"],"text":"बिना फनवाले साँप, फनवाले साँप, नाग और बिच्छू आदि विषैले जन्तुओंने तक्षकको बछड़ा बनाकर मुखरूप पात्रमें विषरूप दूध दुहा॥ २२॥ पशुओंने भगवान् रुद्रके वाहन बैलको वत्स बनाकर वनरूप पात्रमें तृणरूप दूध दुहा। बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले मांसभक्षी जीवोंने सिंहरूप बछड़ेके द्वारा अपने शरीररूप पात्रमें कच्चा मांसरूप दूध दुहा तथा गरुडजीको वत्स बनाकर पक्षियोंने कीट-पतंगादि चर और फलादि अचर पदार्थोंको दुग्धरूपसे दुहा॥ २३-२४॥ वृक्षोंने वटको वत्स बनाकर अनेक प्रकारका रसरूप दूध दुहा और पर्वतोंने हिमालयरूप बछड़ेके द्वारा अपने शिखररूप पात्रोंमें अनेक प्रकारकी धातुओंको दुहा॥ २५॥ पृथ्वी तो सभी अभीष्ट वस्तुओंको देनेवाली है और इस समय वह पृथुजीके अधीन थी। अतः उससे सभीने अपनी-अपनी जातिके मुखियाको बछड़ा बनाकर अलग-अलग पात्रोंमें भिन्‍न-भिन्‍न प्रकारके पदार्थोंको दूधके रूपमें दुह लिया॥ २६॥"},{"b":12090,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.27"],"text":"एवं पृथ्वादयः पृथ्वीमन्‍नादाः स्वन्‍नमात्मनः।"},{"b":12091,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.27"],"text":"दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह॥ २७"},{"b":12092,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.28"],"text":"ततो महीपतिः प्रीतः सर्वकामदुघां पृथुः।"},{"b":12093,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.28"],"text":"दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सलः॥ २८"},{"b":12094,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.29"],"text":"चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट्।"},{"b":12095,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.29"],"text":"भूमण्डलमिदं वैन्यः प्रायश्‍चक्रे समं विभुः॥ २९"},{"b":12096,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.30"],"text":"अथास्मिन् भगवान् वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता।"},{"b":12097,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.30"],"text":"निवासान् कल्पयांचक्रे तत्र तत्र यथार्हतः॥ ३०"},{"b":12098,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.31"],"text":"ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च।"},{"b":12099,"kind":"sanskrit_shloka","page":495,"verses":["4.18.31"],"text":"घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान्॥ ३१"},{"b":12100,"kind":"hindi_translation","page":495,"explains":["4.18.27","4.18.28","4.18.29","4.18.30","4.18.31"],"text":"कुरुश्रेष्ठ विदुरजी! इस प्रकार पृथु आदि सभी अन्‍न-भोजियोंने भिन्‍न-भिन्‍न दोहन-पात्र और वत्सोंके द्वारा अपने-अपने विभिन्‍न अन्‍नरूप दूध पृथ्वीसे दुहे॥ २७॥ इससे महाराज पृथु ऐसे प्रसन्‍न हुए कि सर्वकामदुहा पृथ्वीके प्रति उनका पुत्रीके समान स्नेह हो गया और उसे उन्होंने अपनी कन्याके रूपमें स्वीकार कर लिया॥ २८॥ फिर राजाधिराज पृथुने अपने धनुषकी नोकसे पर्वतोंको फोड़कर इस सारे भूमण्डलको प्रायः समतल कर दिया॥ २९॥ वे पिताके समान अपनी प्रजाके पालन-पोषणकी व्यवस्थामें लगे हुए थे। उन्होंने इस समतल भूमिमें प्रजावर्गके लिये जहाँ-तहाँ यथायोग्य निवासस्थानोंका विभाग किया॥ ३०॥ अनेकों गाँव, कस्बे, नगर, दुर्ग, अहीरोंकी बस्ती, पशुओंके रहनेके स्थान, छावनियाँ, खानें, किसानोंके गाँव और पहाड़ोंकी तलहटीके गाँव बसाये॥ ३१॥"},{"b":12101,"kind":"sanskrit_shloka","page":496,"verses":["4.18.32"],"text":"प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना।"},{"b":12102,"kind":"sanskrit_shloka","page":496,"verses":["4.18.32"],"text":"यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः॥ ३२"},{"b":12103,"kind":"hindi_translation","page":496,"explains":["4.18.32"],"text":"महाराज पृथुसे पहले इस पृथ्वीतलपर पुर-ग्रामादिका विभाग नहीं था; सब लोग अपने-अपने सुभीतेके अनुसार बेखटके जहाँ-तहाँ बस जाते थे॥ ३२॥"},{"b":12104,"kind":"hindi_translation","page":496,"text":"इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे पृथुविजयेऽष्टादशोऽध्यायः॥ १८॥"}],"notes":[{"id":"v1:519","mark":"१","page":493,"after_verse":"4.18.2","text":"प्रा० पा०—क्रोधं।"},{"id":"v1:520","mark":"२","page":493,"after_verse":"4.18.4","text":"प्रा० पा०—अथवा।"},{"id":"v1:521","mark":"३","page":493,"after_verse":"4.18.5","text":"प्रा० पा०—प्रारब्धा०।"},{"id":"v1:522","mark":"४","page":493,"after_verse":"4.18.8","text":"प्रा० पा०—दृष्टेन योगेन।"},{"id":"v1:523","mark":"१","page":494,"after_verse":"4.18.13","text":"प्रा० पा०—ततः सर्वे।"},{"id":"v1:524","mark":"२","page":494,"after_verse":"4.18.17","text":"प्रा० पा०—गन्धं।"},{"id":"v1:525","mark":"३","page":494,"after_verse":"4.18.17","text":"प्रा० पा०—ससौभगम्।"},{"id":"v1:526","mark":"१","page":495,"after_verse":"4.18.24","text":"प्रा० पा०—स्वकले०।"},{"id":"v1:527","mark":"२","page":495,"after_verse":"4.18.29","text":"प्रा० पा०—चूर्णयंश्‍च धनु०।"}],"corrections":{"count":2,"list":"https://srimad-bhagavatam.vidhyamitra.com/shuddhi/"}}